در این مقاله سه بخش اصلی را پوشش خواهیم داد: (۱) چکلیستهای عملی و ضروری HSE برای گودبرداری و کار در ارتفاع، (۲) چگونگی کارکرد سیستمهای تشخیص تصویری و جریان هشدارِ مبتنی بر AI برای شناسایی خطرات پیش از وقوع حادثه، و (۳) نحوهٔ پیادهسازی چکلیستهای دیجیتال غیرقابلویرایش و گزارشگیری تاریخی در پلتفرمهای آنلاینی که دسترسی لحظهای فراهم میکنند.
1- چرا پیشبینی حوادث اهمیت دارد؟
حوادث در کارگاه معمولاً ناشی از ترکیب خطای انسانی، شرایط محیطی و فقدان هشدار زودهنگاماند. استانداردها و دستورالعملهای ایمنی بر ضرورت شناسایی، ثبت و اصلاح خطرات پیش از وقوع تأکید دارند؛ این کار در عمل با ثبت سیستمی، ممیزی و تحلیل روند ممکن میشود. استفاده از دوربینها، حسگرها و مدلهای بینایی ماشین برای تشخیص عدم رعایت، رفتارهای پرخطر یا شرایط محیطی نامناسب، امکان تولید هشدارهای بلادرنگ را فراهم میکند و اثبات شده که میتواند به کاهش حوادث کمک کند.
2- چکلیست ایمنی ضروری- گودبرداری (Excavation)
نکته مهم در طراحی چکلیست: گزینههای پاسخ استاندارد باید ساده و قابل تحلیل باشند: بله / خیر / نمیدانم. ثبت هر پاسخ باید همراه با شناسهٔ کاربر و مهر زمان (timestamp) انجام شود و پاسخها پس از ثبت قابل ویرایش نباشند. این شیوه، مسئولیتپذیری و قابلیت تحلیل روند را تضمین میکند (استانداردهای مدیریت ایمنی سازمانی و تجربیات صنعتی از این رویه پشتیبانی میکنند).
زمان و فرکانس پرکردن: قبل از شروع هر شیفت و پس از هر تغییر قابلملاحظه (مثلاً بارندگی، اجرای عملیات سنگین، تغییر عمق).
چکلیست پیشنهادی (نمونه):
- حفاظ لبه و شیببندی/شمعبندی مناسب نصب شدهاند؟ — اگر «خیر/نمیدانم» → توقف کاری تا اصلاح.
- مسیر egress (خروج) ایمن و نزدیک وجود دارد؟ — اگر «خیر/نمیدانم» → اصلاح فوری.
- سیستمهای زهکشی/تخلیهٔ آب عمل میکنند؟ — اگر «خیر/نمیدانم» → جلوگیری از ادامه در شرایط بارندگی.
- تجهیزات سنگین در فاصلهٔ ایمن قرار دارند و جابهجایی تحت کنترل است؟ — اگر «خیر/نمیدانم» → مدیریت حرکت تجهیزات.
- هوا/فضای گود برای گازهای سمی یا کمبود اکسیژن چک شده است؟ — اگر «خیر/نمیدانم» → تست و تهویه.
3- چکلیست ایمنی ضروری- کار در ارتفاع (Working at Height)
پیشنهاد فرکانس: قبل از شروع هر روز کاری و پس از هر جابجایی یا تغییر داربست/دستگاه. دستورالعملها و ملزومات فنی مرتبط در چارچوب راهنماییهای عمومی پیشگیری از سقوط خلاصه شدهاند.
چکلیست پیشنهادی (نمونه):
- داربست/پلتفرم توسط شخص مسؤول بازرسی شده و تأیید شده است؟ — اگر «خیر/نمیدانم» → توقف تا تأیید مهندسی.
- حفاظ لبه و نردهها برقرار است؟ — اگر «خیر/نمیدانم» → اقدامات حفاظتی فوری.
- تجهیزات حفاظت فردی (harness, lifeline) در وضعیت سالم هستند و تست شدهاند؟ — اگر «خیر/نمیدانم» → تعویض/تست.
- نقاط لنگر مناسب برای سیستم بازدارنده سقوط تعریف و تأمین شدهاند؟ — اگر «خیر/نمیدانم» → برنامهٔ اصلاح.
4- چرا پاسخها پس از ثبت نباید قابل ویرایش باشند؟
- اصل اصالت داده (data integrity): ثبت غیرقابل ویرایش تضمین میکند که دادهها قابلاعتماد بمانند و امکان دستکاری گزارشهای زمان رخداد وجود نداشته باشد — این الزام در نظامهای مدیریت ایمنی توصیه میشود.
- تحلیل روند و شاخصسازی: با وجود سوابق زمانی و احراز هویت، میتوان روند «نه → آره» یا برعکس را بررسی کرد و نشان داد آیا اقدامات کنترلی اثربخش بوده است یا خیر.
- پاسخگویی و شواهد حقوقی: در مواجهه با بازرسی یا بررسی بعدی، وجود سوابق تثبیتشده اهمیت حیاتی دارد.
5- نقش بینایی ماشین (Computer Vision) و AI در تولید هشدار پیش از حادثه
مطالعات مروری و پژوهشی نشان دادهاند که کاربرد بینایی ماشین در سایتهای ساختمانی برای تشخیص PPE، شناسایی رفتارهای پرخطر و تشخیص نشت/حریق، قابلیت کاهش ریسک و تولید هشدارهای بلادرنگ را دارد. پیادهسازی موفق این سامانهها شامل مدلهای تشخیص شی/پوشش (object detection)، برآورد وضعیت بدنی (pose estimation) و ترکیب ویدیویی از چند منبع است.
1-5-مثالهای کاربردی:
- تشخیص عدم پوشش کلاه یا جلیقه با دقت عملیاتی در پیادهسازیهای صنعتی؛
- شناسایی الگوهای حرکتی مخاطرهآمیز (نزدیک شدن به لبه، وضعیت تعادل نامناسب) با استفاده از pose estimation؛
- تلفیق دادهٔ دوربین با رویدادهای چکلیست برای فراخوانی خودکار فرمهای واکنشی.
6- جریان اطلاعرسانی: از تشخیص تا واکنش (Pattern)
- دوربین/حسگر رخداد را ثبت میکند.
- مدل AI پردازش و ناهنجاری را شناسایی میکند (مثلاً نبود PPE یا عبور از منطقهٔ ممنوعه).
- هشدار بلادرنگ به سرپرست/پنل کنترل ارسال و چکلیست مرتبط فراخوانی میشود.
- اقدام ثبتشده بهصورت مستند و با مهر زمانی ذخیره میگردد تا گزارشهای تحلیلی و پیگیری بعدی برقرار باشد.
7- خصوصیات پیشنهادی برای چکلیست دیجیتال در پیادهسازی عملی
- امکان تعریف نامحدود الگو (template) مطابق نیاز هر پروژه.
- سه گزینهٔ پاسخ استاندارد: بله / خیر / نمیدانم.
- عدم امکان ویرایش پس از ثبت و ثبت کامل سوابق (کاربر، تاریخ، موقعیت، فایلهای ضمیمه).
- فراخوانی خودکار فرم بر مبنای رویداد AI و ارتباط مستقیم با داشبورد گزارشدهی.
8- نقشهٔ راه پیادهسازی (پیشنهاد سریع)
- نصب و پیکربندی دوربینها و حسگرها در نقاط پرخطر.
- تعریف الگوهای چکلیست پایه (گودبرداری/کار در ارتفاع) و تعیین نقشها.
- راهاندازی مدلهای تشخیص PPE و تست in-situ با نسبت خطای کنترلشده.
- تنظیم جریان هشدار و واکنش و آموزش تیم.
- تحلیل KPI و بهینهسازی پس از دورهٔ پایلوت.
9- تشخیص هوشمند ایمنی و چکلیستهای دیجیتال در پلتفرم J.S.M
- در این پلتفرم میتوان بینهایت چکلیست تعریف کرد، سؤالات را اضافه یا کم نمود، ولی پس از ثبت پاسخ امکان ویرایش وجود ندارد؛ سوابق کامل (چه کسی، چه زمانی، چه پاسخی داده) نگهداری میشود و برای تحلیل روند و گزارشدهی در دسترس مدیران قرار میگیرد. ترکیب بینایی ماشین با چکلیست دیجیتال باعث میشود در مواجهه با رخداد، فرم مناسب فراخوانی و روند واکنش ثبت و مستندسازی شود. (مطالعات نشان میدهند این رویکرد ثبوتپذیری و اثربخشی HSE را افزایش میدهد).
منابع
1- Lee J, Lee S. Construction site safety management: a computer vision and deep learning approach. Sensors. Jan 13;23(2):944, 2023.
2- Vukicevic AM, Petrovic M, Milosevic P, Peulic A, Jovanovic K, Novakovic A. A systematic review of computer vision-based personal protective equipment compliance in industry practice: advancements, challenges and future directions. Artificial Intelligence Review. Oct 10;57(12):319, 2024.
3- Fang W, Ding L, Love PE, Luo H, Li H, Peña-Mora F, Zhong B, Zhou C. Computer vision applications in construction safety assurance. Automation in Construction. Feb 1;110:103013, 2020.
نظرات کاربران